Bij schoolangst ervaart een kind veel spanning of angst rondom school. Dat kan gaan over afscheid nemen, fouten maken, andere kinderen, toetsen, een bepaalde situatie of soms over school in het algemeen. Schoolangst kan zichtbaar worden als huilen, buikpijn, slecht slapen, veel piekeren, boosheid of niet meer naar school willen. Neem de angst serieus, probeer te ontdekken waar je kind bang voor is en betrek school wanneer de angst regelmatig terugkomt.
Misschien zegt je kind heel duidelijk:
‘Ik ben bang om naar school te gaan.’
Maar zo duidelijk is het lang niet altijd.
Misschien zegt je kind:
‘Ik heb buikpijn.’
Of:
‘Ik wil niet.’
Misschien duurt aankleden iedere ochtend eindeloos.
Je kind wordt boos om iets kleins.
Huilt zodra school ter sprake komt.
Kan op zondagavond niet slapen.
Of vraagt steeds:
‘Wat gaan we morgen doen?’
Aan de buitenkant zie je gedrag.
Daaronder kan angst zitten.
En die angst verdient het om serieus genomen én verder onderzocht te worden.
Wat is schoolangst?
Met schoolangst bedoelen we angst of sterke spanning die samenhangt met naar school gaan of met situaties die op school plaatsvinden.
Dat kan heel specifiek zijn.
Een kind is bijvoorbeeld bang voor:
- een toets
- een spreekbeurt
- hardop lezen
- een bepaald kind
- gepest worden
- fouten maken
- antwoord moeten geven in de klas
- afscheid nemen van een ouder
Maar de angst kan ook veel algemener worden.
Dan weet een kind soms alleen nog:
School voelt niet veilig.
Of:
Als ik aan school denk, voel ik spanning.
De oorspronkelijke aanleiding kan dan zelfs moeilijk te herkennen zijn.
Schoolangst ziet er niet altijd uit als angst
Dit is belangrijk.
Een angstig kind hoeft er niet stil en bang uit te zien.
Angst kan ook zichtbaar worden als:
- huilen
- boos worden
- driftbuien
- vastklampen
- buikpijn
- hoofdpijn
- misselijkheid
- slecht slapen
- veel vragen stellen
- voortdurend geruststelling zoeken
- heel langzaam klaarmaken
- terugtrekken
- niet willen eten voor school
- steeds naar huis willen
- bepaalde lessen vermijden
- niet meer naar school willen
Sommige kinderen worden juist heel druk wanneer ze gespannen zijn.
Andere kinderen bevriezen.
En weer andere kinderen functioneren op school ogenschijnlijk prima, terwijl ze thuis instorten.
Kijk daarom niet alleen naar hoe angst er volgens jou zou moeten uitzien.
Kijk naar veranderingen in het gedrag en functioneren van je kind.
Wanneer is angst voor school meer dan gewone spanning?
Een beetje spanning hoort bij het leven.
Een spreekbeurt kan spannend zijn.
De eerste schooldag na de vakantie kan onrust geven.
Een moeilijke toets kan buikpijn in de ochtend veroorzaken.
Dat betekent niet meteen dat er sprake is van een groot probleem.
Kijk vooral naar drie dingen:
Hoe sterk is de angst?
Hoe lang houdt deze aan?
Wat kan je kind door de angst niet meer doen?
Wanneer angst steeds vaker bepaalt wat je kind vermijdt, de spanning toeneemt of het gewone dagelijks leven duidelijk wordt beperkt, is het verstandig verder te kijken.
Waar kan een kind op school bang voor zijn?
School is niet één situatie.
Een kind beweegt op één dag door tientallen verschillende situaties.
Daarom kan het helpen om ‘ik ben bang voor school’ uit elkaar te halen.
Bang om fouten te maken
Misschien is school vooral spannend omdat je kind bang is om iets verkeerd te doen.
Een fout antwoord geven.
Een onvoldoende halen.
Als laatste klaar zijn.
Niet begrijpen wat de leerkracht uitlegt.
Vergeten wat de opdracht was.
Voorgelezen worden terwijl iedereen luistert.
Dan kan faalangst een rol spelen.
Je kind wil misschien heel graag goed presteren, maar juist die behoefte om het goed te doen zorgt voor steeds meer spanning.
Bang voor wat anderen denken
Voor sommige kinderen zijn vooral sociale situaties moeilijk.
Wat als ze me raar vinden?
Wat als niemand met me wil spelen?
Wat als iedereen naar me kijkt?
Wat als ik iets doms zeg?
Een kind kan daardoor weinig vragen stellen, heel stil worden, presentaties vermijden of niet naar school willen.
Soms lijkt zo'n kind in de klas juist heel gemakkelijk.
Het valt nauwelijks op.
Maar vanbinnen kan er veel spanning zijn.
Bang om gepest te worden
Wanneer een kind gepest is of zich sociaal onveilig voelt, kan de angst om opnieuw iets vervelends mee te maken iedere schooldag aanwezig zijn.
Zelfs wanneer het pesten inmiddels minder lijkt te zijn, kan de angst blijven.
Let daarom niet alleen op wat er nú gebeurt.
Vraag ook wat je kind heeft meegemaakt.
Bang om zonder jou te zijn
Vooral bij jongere kinderen kan afscheid nemen een grote rol spelen.
Je kind is misschien niet bang voor rekenen, de juf of de klas.
Het is bang om van jou gescheiden te zijn.
Je ziet dan bijvoorbeeld vastklampen, huilen, veel vragen of jij terugkomt of grote spanning wanneer jij weggaat.
Bang voor een specifieke gebeurtenis
Soms is de angst gekoppeld aan één duidelijk moment.
Gym.
Zwemles.
Een presentatie.
De pauze.
Een drukke overblijf.
Een bepaalde leerkracht.
Of bijvoorbeeld de busreis naar school.
Dat is waardevolle informatie, want dan is niet de hele school het probleem.
Een specifiek onderdeel is moeilijk.
Angst kan ook ontstaan doordat leren moeilijk is
Een kind hoeft niet in eerste instantie een angstprobleem te hebben.
Misschien begon het met leren.
Je kind begrijpt regelmatig niet wat de bedoeling is.
Het werkgeheugen raakt vol.
Automatiseren lukt niet.
Lezen kost veel moeite.
Het tempo ligt hoog.
Zelfstandig werken vraagt ontzettend veel van de executieve functies.
Als dat vaak gebeurt, kan een kind gaan voorspellen:
Straks lukt het weer niet.
En die voorspelling kan angst oproepen.
Zo kan een leerprobleem uiteindelijk óók een emotioneel probleem worden.
Daarom is het bij schoolangst belangrijk om niet alleen te vragen:
Waar is mijn kind bang voor?
Maar ook:
Wat gebeurt er steeds vlak vóór die angst?
Overprikkeling kan op angst lijken
Er is nog een reden om breed te kijken.
Een kind dat overprikkeld raakt kan enorme weerstand tegen school ontwikkelen.
Niet per se omdat het bang is voor één specifieke situatie.
Maar omdat het lichaam inmiddels heeft geleerd:
School kost heel veel.
Je kind weet misschien dat er weer uren geluid, beweging, sociale interactie, instructie en onverwachte gebeurtenissen aankomen.
Alleen de gedachte daaraan kan spanning geven.
Daarom wil je ook kijken naar energie en prikkelverwerking.
Hoe komt je kind thuis?
Kan het nog praten en spelen?
Of moet het uren bijkomen?
Wordt het na school heel boos?
Zoekt het stilte?
Kan het niets meer hebben?
En is het de volgende ochtend alweer voldoende hersteld?
Schoolangst en lichamelijke klachten
Angst wordt niet alleen in gedachten gevoeld.
Het lichaam doet mee.
Een kind kan bijvoorbeeld last krijgen van:
buikpijn,
hoofdpijn,
misselijkheid,
trillen,
zweten,
een snelle hartslag,
een gespannen gevoel,
of moeite met ademhalen.
Daarom is het belangrijk om lichamelijke klachten niet weg te zetten als aanstellerij.
Je kind kan de klacht echt voelen.
Tegelijkertijd wil je niet automatisch aannemen dat iedere lichamelijke klacht door angst komt. Bij terugkerende, ernstige of onverklaarde lichamelijke klachten is het verstandig om ook medisch te laten beoordelen wat er speelt.
Wanneer buikpijn vooral rondom school voorkomt, lees dan ook Mijn kind wil niet naar school en heeft buikpijn – wat kan er spelen?
Waarom vermijden zo aantrekkelijk voelt
Stel dat je kind doodsbang is voor een presentatie.
Die ochtend blijft het thuis.
De presentatie gaat niet door.
De spanning zakt.
Dat voelt prettig.
Het brein leert:
Thuisblijven maakte de angst minder.
De volgende keer dat een presentatie komt, kan vermijden daardoor nóg aantrekkelijker worden.
Dat betekent niet dat je een bang kind moet dwingen.
Maar wel dat het bij angst meestal niet helpt om alles wat spannend is blijvend weg te nemen.
Je wilt je kind juist helpen ervaren:
Ik vind dit spannend én ik kan stap voor stap leren ermee om te gaan.
Maak de stap kleiner
Wanneer iets enorm spannend is, hoeft je kind niet meteen de grootste stap te zetten.
Stel dat spreken voor de klas de angst oproept.
Dan kun je misschien beginnen met iets vertellen aan één vertrouwd persoon.
Daarna aan twee of drie kinderen.
Later aan een klein groepje.
En pas daarna misschien aan de hele klas.
Wat passende stappen zijn, verschilt natuurlijk per kind en situatie.
Het uitgangspunt is:
niet forceren, maar ook niet automatisch alles vermijden.
Samen zoek je naar een stap die spannend maar haalbaar is.
Wat zeg je tegen een kind dat bang is?
Een van de eerste dingen die je kunt doen is de angst erkennen.
Niet:
‘Dat is toch helemaal niet eng?’
En ook niet:
‘Je hoeft nergens bang voor te zijn.’
Voor je kind is het op dat moment wel spannend.
Je kunt bijvoorbeeld zeggen:
‘Ik zie dat je hier echt bang voor bent.’
‘Vertel eens welk stukje het spannendst voelt.’
‘We hoeven niet alles vandaag op te lossen.’
‘We gaan samen kijken wat jou kan helpen.’
Daarmee neem je de angst serieus zonder te bevestigen dat de situatie daadwerkelijk gevaarlijk is.
Pas op met eindeloos geruststellen
Wanneer een kind bang is, kan het voortdurend bevestiging vragen.
‘Weet je zeker dat de juf niet boos wordt?’
‘Weet je zeker dat ik geen beurt krijg?’
‘Weet je zeker dat niemand me uitlacht?’
Natuurlijk wil je je kind geruststellen.
Maar volledige zekerheid kun je niet geven.
En wanneer een kind steeds opnieuw geruststelling nodig heeft om iets te durven, kan dat uiteindelijk onderdeel van het angstpatroon worden.
Je kunt daarom ook zeggen:
‘Ik weet niet precies hoe morgen gaat. Maar ik weet wel dat we samen kunnen kijken wat je kunt doen als iets moeilijk wordt.’
Daarmee verschuif je van:
Er gaat zeker niets gebeuren.
naar:
Jij kunt leren omgaan met wat er gebeurt.
Vraag niet alleen: ‘Waarom ben je bang?’
Ook dat kan voor een kind een veel te grote vraag zijn.
Maak hem concreter.
‘Wanneer begint het spannende gevoel?’
‘Voel je het al thuis of pas bij school?’
‘Welke les voelt het spannendst?’
‘Hoe is de pauze?’
‘Ben je vooral bang vóórdat iets gebeurt of ook terwijl je ermee bezig bent?’
‘Bij wie voel jij je veilig op school?’
‘Wat denk je dat er gaat gebeuren?’
En:
‘Wat zou de situatie één stapje minder spannend maken?’
Zo krijg je veel meer informatie.
Onderzoek wat de angst in stand houdt
Soms gaat alle aandacht naar de oorzaak.
Waar begon dit?
Dat is nuttig.
Maar er is nog een vraag:
Wat zorgt ervoor dat de angst blijft bestaan?
Misschien vermijdt je kind steeds meer.
Misschien krijgt het voortdurend geruststelling.
Misschien is er daadwerkelijk nog steeds een onveilige situatie op school.
Misschien begrijpt je kind de leerstof nog steeds niet.
Misschien krijgt het nauwelijks gelegenheid om van school te herstellen.
Dan kun je de angst niet los behandelen van wat er in de omgeving gebeurt.
Kijk met het Kompas van Leren
Schoolangst lijkt misschien vooral binnen emoties te vallen.
Maar juist hier kan het waardevol zijn om breder te kijken.
Instructieverwerking: ontstaat spanning omdat je kind instructies moeilijk kan volgen?
Automatiseren en executieve functies: is je kind bang om vast te lopen omdat beginnen, plannen, onthouden of zelfstandig werken veel moeite kost?
Energie en prikkelverwerking: wordt het zenuwstelsel gedurende schooldagen steeds zwaarder belast?
Emoties, motivatie en zelfbeeld: welke angstige gedachten zijn er en wat denkt je kind inmiddels over zichzelf?
Manier van denken en ontwikkeling: past de schoolomgeving voldoende bij wat je kind op dit moment nodig heeft?
Dat betekent niet dat iedere schoolangst door een leerprobleem komt.
Wel dat angst nooit helemaal losstaat van de omstandigheden waarin een kind die angst ervaart.
Betrek school
Wanneer de angst rond school terugkomt, is school een belangrijke partner.
Vertel concreet wat je thuis ziet.
Wanneer begint de angst?
Wat zegt je kind?
Welke situaties noemt het?
Wat gebeurt er 's avonds en 's ochtends?
Vraag school vervolgens wat zij zien.
Hoe gedraagt je kind zich tijdens het moment waarvoor het bang is?
Vraagt het om hulp?
Wordt het stil?
Vermijdt het taken?
Hoe gaat het sociaal?
Zijn er situaties waarin het wél ontspannen is?
Wie op school voelt voor je kind veilig?
Die laatste vraag is heel belangrijk.
Soms kan één vertrouwd persoon op school een eerste anker zijn.
Maak samen een voorspelbare aanpak
Angst houdt vaak van onzekerheid.
Daarom kan duidelijkheid helpen.
Wie vangt je kind op?
Waar kan je kind naartoe wanneer de spanning oploopt?
Wat doet de leerkracht?
Wat doen jullie thuis?
Welke stap probeert je kind?
Wanneer evalueren jullie?
Probeer te voorkomen dat iedere moeilijke ochtend opnieuw een grote onderhandeling wordt.
Een vooraf afgesproken aanpak geeft meer voorspelbaarheid voor iedereen.
Wanneer schoolangst leidt tot niet meer gaan
Schoolangst en schoolweigering liggen dicht bij elkaar, maar leggen de nadruk op iets anders.
Bij schoolangst kijken we vooral naar de angst en spanning rondom school.
Bij schoolweigering wordt het niet of nauwelijks meer naar school gaan steeds duidelijker onderdeel van het probleem.
Een kind met schoolangst kan dus nog iedere dag aanwezig zijn.
Maar wanneer de angst toeneemt, kan het steeds moeilijker worden om daadwerkelijk naar school te gaan.
Lees hierover ook Schoolweigering bij kinderen: wat is het en hoe herken je het?
Wanneer zoek je extra hulp?
Angst hoort voor een deel bij opgroeien.
Maar zoek extra hulp wanneer de angst:
steeds heftiger wordt,
lang blijft bestaan,
ervoor zorgt dat je kind steeds meer situaties vermijdt,
schooldeelname belemmert,
veel lichamelijke klachten geeft,
de slaap ernstig verstoort,
of duidelijk invloed heeft op het dagelijks functioneren.
Bespreek de situatie met school.
Daarnaast kun je contact opnemen met de huisarts, jeugdarts of jeugdverpleegkundige.
Wanneer angst ernstig is, kan professionele begeleiding nodig zijn. Bij kinderen wordt bij angstproblemen onder andere gewerkt met het geleidelijk oefenen van moeilijke situaties en met gedachten en gedrag rondom de angst.
Bij acute zorgen over de veiligheid of psychische toestand van je kind is snelle professionele hulp nodig.
Angst hoeft niet eerst weg voordat je kind verder kan
Misschien is dit wel de belangrijkste gedachte.
Het doel hoeft niet te zijn:
Mijn kind mag pas iets doen wanneer het niet meer bang is.
Vaak leert een kind juist:
Ik kan iets doen terwijl ik spanning voel.
En vervolgens ontdekt het:
Ik heb het aangekund.
Dat vertrouwen groeit meestal niet door één groot succes.
Het groeit door kleine ervaringen.
Stap voor stap.
Met voldoende steun.
En met aandacht voor wat de angst veroorzaakt én wat deze in stand houdt.
Daarom beginnen we niet bij:
‘Je hoeft niet bang te zijn.’
Maar bij:
‘Ik zie dat je bang bent. Laten we samen uitzoeken wat er gebeurt en welke volgende stap haalbaar is.’
Een signaal is informatie, geen conclusie.
Ook angst kan je iets vertellen over wat je kind nodig heeft.
Verder lezen en onderzoeken
Gerelateerde blogs
- Mijn kind wil niet naar school: oorzaken en wat je kunt doen
- Mijn kind wil niet naar school en heeft buikpijn – wat kan er spelen?
Signalen om op te letten
Kijk met het Kompas
Verdieping in de kennisbank
Veelgestelde vragen
Wat is schoolangst?
Schoolangst is sterke angst of spanning die samenhangt met school of situaties op school. Een kind kan bijvoorbeeld bang zijn voor fouten, andere kinderen, afscheid nemen, toetsen of een specifieke gebeurtenis.
Hoe herken je schoolangst?
Je kunt onder andere huilen, boosheid, slecht slapen, buikpijn, hoofdpijn, veel piekeren, vastklampen, vermijden of niet naar school willen zien. Niet ieder kind laat angst op dezelfde manier zien.
Kan mijn kind schoolangst hebben terwijl school niets merkt?
Ja. Sommige kinderen houden hun spanning op school lang binnen en laten thuis pas zien hoeveel iets van hen vraagt. Kijk daarom naar het hele patroon voor, tijdens en na school.
Kan schoolangst buikpijn veroorzaken?
Angst en spanning kunnen samengaan met lichamelijke klachten zoals buikpijn en hoofdpijn. Lichamelijke klachten kunnen echter ook een andere oorzaak hebben en verdienen daarom serieus aandacht.
Moet ik mijn kind met schoolangst thuislaten?
Dat hangt af van de situatie. Bij angst kan voortdurend vermijden de drempel naar moeilijke situaties groter maken, terwijl forceren evenmin de oplossing is. Zoek samen met je kind en school naar passende, haalbare stappen.
Kan faalangst schoolangst veroorzaken?
Faalangst kan een belangrijke reden zijn waarom een kind steeds meer spanning rondom school ontwikkelt. Vooral toetsen, presentaties, hardop lezen en situaties waarin een kind beoordeeld wordt kunnen dan moeilijk worden.
Is schoolangst hetzelfde als schoolweigering?
Niet helemaal. Schoolangst verwijst vooral naar de angst rondom school. Bij schoolweigering staat het niet naar school willen of het gevoel niet te kunnen gaan meer op de voorgrond. De twee kunnen wel sterk met elkaar samenhangen.
Wanneer moet ik hulp zoeken?
Zoek hulp wanneer de angst lang blijft bestaan, erger wordt, je kind steeds meer situaties vermijdt of school en het dagelijks leven duidelijk worden beperkt. Bespreek dit met school en overleg zo nodig met de huisarts of jeugdgezondheidszorg.
