Wanneer kinderen moeite hebben met tijd, gaat het zelden alleen over tijd zelf. Vaak spelen er onderliggende vaardigheden mee die bepalen hoe een kind informatie verwerkt, overzicht houdt en tot actie komt. Deze vaardigheden worden executieve functies genoemd.
Executieve functies zijn onmisbaar voor het ontwikkelen van tijdsbesef.
Een kind weet dat het huiswerk moet maken, maar begint niet. Of het start wel, maar raakt halverwege afgeleid en verliest de tijd uit het oog. Het probleem lijkt tijd, maar in werkelijkheid ontbreekt het overzicht, de planning of de impulsremming.
Dit zijn allemaal executieve functies.
Welke rol spelen executieve functies bij tijdsbesef en waarom zijn ze zo belangrijk?
Executieve functies zijn hersenprocessen die helpen bij sturen, plannen en organiseren van gedrag. Ze zorgen ervoor dat een kind kan nadenken voordat het handelt, overzicht kan houden en doelen kan bereiken.
Voorbeelden van executieve functies zijn:
Plannen is essentieel voor tijdsbesef. Een kind moet kunnen bedenken wat eerst komt, wat daarna volgt en hoeveel tijd dat ongeveer kost. Als plannen lastig is, wordt tijd moeilijk in te schatten.
Zonder plan verdwijnt tijd uit beeld.
Het werkgeheugen helpt om informatie tijdelijk vast te houden. Bij tijdsbesef betekent dit dat een kind onthoudt hoeveel tijd er is en wat er binnen die tijd moet gebeuren. Wanneer het werkgeheugen snel overbelast raakt, verdwijnt tijd uit het bewustzijn.
Het kind is dan niet ongeïnteresseerd, maar overvraagd.
Impulscontrole helpt een kind om te stoppen met wat het doet en te beginnen aan iets anders. Zonder deze rem is het moeilijk om tijd te volgen. Een kind blijft spelen terwijl het eigenlijk moet stoppen, niet omdat het niet wil, maar omdat het brein nog geen rem inzet.
Executieve functies rijpen tot ver in de adolescentie. Het is dus normaal dat kinderen hierin ondersteuning nodig hebben. Verwachten dat een kind zelfstandig met tijd omgaat terwijl deze functies nog in ontwikkeling zijn, leidt vaak tot frustratie.
Begeleiding en begrip helpen meer dan corrigeren.
Tijdsbesef is nauw verbonden met executieve functies. Wanneer deze functies nog in ontwikkeling zijn, is tijd lastig te overzien en te gebruiken. Door te begrijpen wat er achter tijdsproblemen zit, kun je een kind beter ondersteunen op een manier die past bij zijn brein.
In het volgende artikel kijken we naar een specifiek hersengebied dat hierbij een grote rol speelt: de prefrontale cortex.
En wil je meer weten over executieve functies? Misschien is de mini-cursus Executieve functies iets voor jou.
Over de auteur
Ina Terra helpt ouders van kinderen bij wie leren niet vanzelf gaat.
Ze vertaalt kennis over ontwikkeling, brein en leren naar heldere uitleg voor thuis — zonder kinderen te forceren of in hokjes te plaatsen.