Rond de leeftijd van elf à twaalf jaar kan een nieuwe manier van denken ontstaan: abstract en hypothetisch redeneren. Volgens Jean Piaget noemen we dit de formeel-operationele fase.
Belangrijk om te weten:
niet elk kind zit automatisch in deze fase zodra het naar de middelbare school gaat.
Een kind kan ineens discussiëren over “wat eerlijk is”, nadenken over toekomstige keuzes of verbanden leggen tussen verschillende vakken. Tegelijk kan datzelfde kind volledig vastlopen op plannen, toetsen of huiswerk. Dat lijkt tegenstrijdig — maar past precies bij deze fase.
Wat kenmerkt de formeel-operationele fase, en waarom is abstract denken zo ongelijk verdeeld bij kinderen?
In deze fase kan een kind leren:
Denk aan begrippen als rechtvaardigheid, vrijheid, kansen of hypothesen.
Kinderen kunnen nu:
Dit is essentieel voor vakken als wiskunde, natuurkunde en begrijpend lezen op hoger niveau.
In deze fase ontstaat:
Maar ook: twijfel, onzekerheid en perfectionisme.
Een veelgemaakte misvatting is dat:
In werkelijkheid:
Ook volwassenen denken lang niet altijd formeel-operationeel.
In het onderwijs wordt vaak aangenomen dat kinderen:
Voor veel kinderen is dit (nog) te hoog gegrepen, zeker onder druk.
Abstract denken is kwetsbaar:
kunnen ervoor zorgen dat een kind terugvalt naar concreet denken, zelfs als het abstract denken in rust wél lukt.
De formeel-operationele fase opent nieuwe denkwerelden, maar ontwikkelt zich niet vanzelf en niet bij iedereen even snel. Door realistische verwachtingen te houden en concreet te blijven ondersteunen, krijgen kinderen de ruimte om dit abstracte denken écht te laten groeien.
Wil je meer samenhang en overzicht?
In de mini-cursus Ontwikkelingsfasen van Piaget leg ik op een rustige en praktische manier uit hoe kinderen denken en leren in elke ontwikkelingsfase — en wat dat betekent voor school en opvoeding.
Over de auteur
Ina Terra helpt ouders van kinderen bij wie leren niet vanzelf gaat.
Ze vertaalt kennis over ontwikkeling, brein en leren naar heldere uitleg voor thuis — zonder kinderen te forceren of in hokjes te plaatsen.