Onderpresteren bij hoogbegaafdheid – Hoe het ontstaat en hoe je het doorbreekt

Inleiding

Onderpresteren is één van de meest onbegrepen signalen van hoogbegaafdheid. Ouders zien thuis een kind dat complexe vragen stelt, enorme nieuwsgierigheid heeft en moeiteloos leert vanuit interesse. Maar op school zien leerkrachten juist een leerling die langzaam werkt, fouten maakt in simpele opdrachten of weinig initiatief toont.

Onderpresteren is geen luiheid en geen gebrek aan motivatie. Het is een beschermingsmechanisme dat ontstaat wanneer een kind onvoldoende wordt uitgedaagd, niet wordt begrepen of te weinig aansluiting vindt bij zijn eigen manier van denken.

Voorbeeld uit de praktijk

Een hoogbegaafde jongen werkt aan een rekentaak die hij al een jaar beheerst.

Hij zucht, wriemelt met zijn potlood en vult wat antwoordjes in.

Soms goed, soms fout.

De juf denkt:

"Hij moet beter zijn best doen."

Maar thuis maakt hij uit zichzelf ingewikkelde wiskundepuzzels.

Hij kan het niveau ruimschoots aan, maar niet de manier waarop de school het aanbiedt.

Uit zelfbescherming doet hij precies genoeg om niet op te vallen — of juist te weinig, om te ontsnappen aan taken die hem vervelen of frustreren.

Centrale vraag

Hoe ontstaat onderpresteren bij hoogbegaafde kinderen, en hoe begeleid je een kind dat structureel onder zijn niveau werkt?

Hoofdstuk 1 – Onderprikkeling als eerste oorzaak

Hoogbegaafde kinderen leren snel en hebben veel minder herhaling nodig.

Wanneer het werk te makkelijk is of te traag gaat, ontstaat verveling.

Het kind:

• voelt zich niet uitgedaagd
• voelt geen nut of betekenis
• verliest motivatie
• gaat op “energiebesparing”
• wordt traag, slordig of lijkt ongeïnteresseerd

Onderpresteren begint vaak onschuldig: een kind dat zijn voeten stilhoudt omdat er niets nieuws wordt aangeboden.

Maar het kan zich ontwikkelen tot een hardnekkig patroon.

Hoofdstuk 2 – Angst om fouten te maken

Veel hoogbegaafde kinderen zijn perfectionistisch.

Ze zijn het gewend dat veel dingen vanzelf gaan.

Wanneer ze dan iets tegenkomen dat niet in één keer lukt, ontstaat schrik.

Daarom vermijden ze:

• moeilijke taken
• nieuwe onderwerpen
• opdrachten waar ze niet zeker van zijn
• uitdagingen waarbij fouten zichtbaar worden

Op school ziet dit eruit als “geen inzet”, terwijl het vaak pure faalangst is.

Onderpresteren wordt dan een manier om teleurstelling te voorkomen.

Hoofdstuk 3 – Geen aansluiting in de klas

Hoogbegaafde kinderen voelen zich vaak anders.

Ze denken diep, stellen vragen die leeftijdsgenoten niet begrijpen en raken snel verveeld door klassikale uitleg.

Wanneer ze geen gelijkgestemden vinden, passen ze zich aan:

• minder vragen stellen
• niet laten zien wat ze kunnen
• meedoen op het niveau van de groep
• hun echte denkkracht verbergen

Dit aanpassen kan leiden tot langdurig onderpresteren, omdat het kind een rol aanneemt die eigenlijk niet bij hem past.

Hoofdstuk 4 – Overbelasting van executieve functies

Hoogbegaafde kinderen hebben vaak sterke denkvaardigheden, maar executieve functies zijn niet altijd even ver meegegroeid.

Dat betekent dat ze moeite kunnen hebben met:

• plannen
• concentreren
• organiseren
• het volhouden van saaie taken
• opdrachten met veel tussenstappen

Wanneer die vaardigheden ontbreken, zien volwassenen een kind dat “niet kan” — terwijl het eigenlijk nog niet weet hoe.

Onderpresteren ontstaat dan uit frustratie en overweldiging.

Hoofdstuk 5 – Hoe doorbreek je onderpresteren?

Zorg voor echte uitdaging.

Geen extra werk, maar werk op niveau: compact maken, versnellen, verdiepen.

Geef autonomie.

Laat het kind meedenken, kiezen en verantwoordelijkheid nemen.

Begeleid perfectionisme en faalangst.

Niet door te zeggen dat het “niet nodig is”, maar door te oefenen in fouten durven maken.

Maak leren betekenisvol.

Koppel opdrachten aan interesses, onderzoek, projecten of problemen uit de echte wereld.

Werk aan executieve functies.

Structuur, visuele planning, kleine stappen en duidelijke verwachtingen helpen enorm.

Erken het kind wie het is.

Hoogbegaafde kinderen hebben een scherpe radar voor oprechtheid.

Ze bloeien op wanneer ze écht gezien worden.

Onderpresteren verdwijnt niet door harder te duwen, maar door beter aan te sluiten.

Wanneer het kind weer uitgedaagd, begrepen en serieus genomen wordt, keert het plezier in leren snel terug.

Meer weten?

In de mini-cursus Hoogbegaafdheid krijg je heldere uitleg en praktische handvatten voor thuis en school. Voor maar 10 euro krijg je direct toegang en ontdek je meer over onderpresteren en allemaal andere aspecten van hoogbegaafdheid.

Over de auteur
Ina Terra helpt ouders van kinderen bij wie leren niet vanzelf gaat.
Ze vertaalt kennis over ontwikkeling, brein en leren naar heldere uitleg voor thuis — zonder kinderen te forceren of in hokjes te plaatsen.