Executieve functies bij hoogbegaafdheid – Waarom slimme kinderen toch vastlopen

Inleiding

Hoogbegaafde kinderen worden vaak gezien als “slim genoeg om alles zelf te kunnen”. Maar juist zij lopen opvallend vaak vast op executieve functies: plannen, organiseren, concentreren, zelfstandig werken, starten, volhouden en afronden.

Dit leidt tot misverstanden.

Volwassenen denken soms dat het kind slordig, chaotisch of ongemotiveerd is, terwijl er eigenlijk sprake is van asynchrone ontwikkeling: cognitief ver vooruit, maar executieve functies nog op leeftijdsniveau of zelfs daaronder.

Het resultaat: een brein dat méér kan denken dan het kan uitvoeren.

Voorbeeld uit de praktijk

Een hoogbegaafde leerling begrijpt wiskundeconcepten die pas in groep 8 worden behandeld.

Maar een simpele weektaak afronden lukt niet: ze vergeet opdrachten, begint niet, raakt afgeleid of levert iets half af.

De leerkracht snapt het niet: “Hoe kan iemand die zo slim is zo chaotisch zijn?”

Het antwoord is eenvoudig:

Het denken is volwassen, maar het doen is nog jong.

Centrale vraag

Waarom hebben hoogbegaafde kinderen vaak problemen met executieve functies, en hoe kun je hen effectief ondersteunen?

Hoofdstuk 1 – Cognitie loopt voor, executieve functies lopen achter

Bij veel hoogbegaafde kinderen ontwikkelt de intelligentie razendsnel, maar de executieve functies ontwikkelen in een normaal tempo.

Dit betekent dat zij:

• méér ideeën hebben dan ze kunnen uitvoeren
• sneller denken dan ze kunnen organiseren
• plannen ingewikkeld vinden
• moeite hebben met het starten van een taak
• vaak chaos ervaren in hoofd en werkplek
• sneller afhaken wanneer iets niet duidelijk is

Het brein is briljant, maar mist soms de praktische “software” om het uit te voeren.

Hoofdstuk 2 – Gebrek aan uitdaging verzwakt executieve functies

Wanneer kinderen jarenlang te makkelijk werk krijgen, hoeven ze niet:

• door te zetten
• fouten te herstellen
• strategieën te kiezen
• frustratie te verdragen
• overzicht te maken

De executieve functies worden daardoor niet getraind.

Dit noemen we ook wel “onder-stimulatie van executieve functies”.

Als het kind dan eindelijk werk krijgt dat uitdagend is, voelt dat als een klap:

het heeft nooit geleerd hoe het moeilijke taken moet aanpakken.

Hoofdstuk 3 – Overprikkeling en gevoeligheid beïnvloeden taakgerichtheid

Hoogbegaafde kinderen zijn vaak gevoelig, intens en snel overprikkeld.

Bij stress gebeurt het volgende:

• het werkgeheugen raakt vol
• overzicht verdwijnt
• focus versnipperd
• emoties nemen de regie over

Het kind lijkt dan ongeconcentreerd, maar is eigenlijk overbelast.

Executieve functies werken pas goed wanneer het brein rust en veiligheid ervaart.

Hoofdstuk 4 – Faalangst en perfectionisme zorgen voor blokkades

Veel hoogbegaafde kinderen durven niet te beginnen als ze niet zeker weten dat iets lukt.

Daardoor zie je:

• uitstelgedrag
• vermijden van taken
• eindeloos nadenken maar niet doen
• frustratie bij de eerste fout

Dit wordt vaak ten onrechte gezien als “luiheid”.

Het is angst voor falen — en dus voor het onbekende.

Hoofdstuk 5 – Wat helpt hoogbegaafde kinderen bij executieve functies?

Zorg voor duidelijk overzicht.

Visuele stappenplannen, checklists, schema’s en voorbeelden.

Geef uitdagende, betekenisvolle taken.

Executieve functies ontwikkelen alleen bij écht denkwerk.

Bied structuur vóór detail.

Eerst het geheel, dan pas de stappen.

Creëer een rustige leeromgeving.

Hoe minder ruis, hoe beter het werkgeheugen functioneert.

Leer het kind omgaan met fouten.

Reflectie, feedback en oefenen in falen versterken de uitvoerende vaardigheden.

Werk samen aan planning.

Niet opleggen, maar ondersteunen:

“Wat heb je nodig om te kunnen starten?”

Executieve functies groeien niet door straf of druk, maar door veiligheid + uitdaging + structuur.

Meer inzicht in hoogbegaafdheid?

Deze mini-cursus helpt je begrijpen wat er speelt achter gedrag, emoties en leerproblemen bij hoogbegaafde kinderen.

Ga naar de mini-cursus Hoogbegaafdheid

Over de auteur
Ina Terra helpt ouders van kinderen bij wie leren niet vanzelf gaat.
Ze vertaalt kennis over ontwikkeling, brein en leren naar heldere uitleg voor thuis — zonder kinderen te forceren of in hokjes te plaatsen.