Wat concentratie werkelijk is, waarom het vaak misgaat en wat er onder de oppervlakte speelt

Inleiding

“Mijn kind kan zich niet concentreren.”

Voor veel ouders begint het daarmee.

Een gevoel dat iets niet stroomt zoals het zou moeten.

Dat leren moeizaam gaat.

Dat er steeds strijd ontstaat rond schoolwerk, huiswerk of taken.

Concentratie wordt vaak gezien als een vaardigheid die je kunt trainen of afdwingen.

Alsof een kind zich simpelweg beter moet focussen.

Maar concentratie werkt niet zo.

Concentratie is geen los knopje in het brein.

Het is een gevolg van meerdere processen die samen moeten werken.

Wanneer één van die processen onder druk staat, zakt de concentratie weg — hoe graag een kind ook wil.

In dit artikel lees je wat concentratie werkelijk is, waarom concentratieproblemen zo vaak voorkomen en waarom het probleem meestal niet zit in motivatie of inzet, maar in overbelasting.

Voorbeeld uit de praktijk

Een kind zit aan tafel met zijn werk:

• het begint gemotiveerd
• kijkt even om zich heen
• zucht
• schuift met zijn potlood
• begint opnieuw

en haakt uiteindelijk af

Van buitenaf lijkt het:

• dromerig
• ongeïnteresseerd
• snel afgeleid

Maar van binnen gebeurt iets anders.

Het kind probeert overzicht te houden in een taak die te veel vraagt van zijn brein.

Wanneer dat niet lukt, schakelt het brein automatisch naar ontsnappen:

wegkijken, bewegen, praten, vermijden.

Niet omdat het niet wil —

maar omdat het niet meer kan dragen.

Centrale vraag

Wat is concentratie bij kinderen, waarom is het zo kwetsbaar en waardoor raakt het zo vaak verstoord?

Hoofdstuk 1 – Wat concentratie eigenlijk is

Concentratie betekent:

je aandacht richten op één taak en daar tijdelijk bij blijven.

Maar die aandacht staat nooit op zichzelf.

Om te kunnen concentreren moet een kind:

• begrijpen wat de bedoeling is
• overzicht hebben over de taak
• informatie kunnen vasthouden
• prikkels kunnen filteren
• zich veilig genoeg voelen om fouten te maken

Pas als deze voorwaarden aanwezig zijn, kan concentratie ontstaan.

Dat betekent ook:

als één van deze voorwaarden wegvalt, zakt de concentratie vanzelf mee.

Hoofdstuk 2 – Waarom concentratie zo vaak wordt overschat

In het onderwijs (en thuis) wordt concentratie vaak gezien als iets wat een kind moet kunnen.

Er wordt gezegd:

• “Let eens op.”
• “Concentreer je even.”
• “Je weet dit toch?”

Deze uitspraken gaan ervan uit dat concentratie een bewuste keuze is.

Voor veel kinderen is dat niet zo.

Hun concentratie wordt begrensd door:

• wat hun brein op dat moment kan verwerken
• hoeveel informatie ze moeten vasthouden
• hoeveel prikkels er tegelijk binnenkomen

Concentratie is dus geen karaktereigenschap, maar een momentopname.

Hoofdstuk 3 – Concentratie als gevolg van mentale belasting

Een belangrijke sleutel tot begrip is dit:

concentratieproblemen zijn vaak een gevolg, geen oorzaak.

Wanneer een kind:

• te veel stappen moet onthouden
• instructies niet kan vasthouden
• de taak niet goed overziet
• bang is om fouten te maken

dan ontstaat mentale belasting.

Het brein raakt vol.

En een vol brein kan zich niet concentreren.

Wat wij zien als “afleiding” is vaak een signaal van overbelasting.

Hoofdstuk 4 – De rol van executieve functies

Concentratie hangt nauw samen met de executieve functies.

Dit zijn de vaardigheden die nodig zijn om gedrag, aandacht en denken te sturen.

Bij concentratie spelen onder andere een rol:

• plannen en organiseren
• volgehouden aandacht
• impulscontrole
• flexibel schakelen
• werkgeheugen

Wanneer één of meerdere van deze functies kwetsbaar zijn, vraagt concentreren extra veel energie.

Voor sommige kinderen voelt concentratie daardoor als topsport.

Hoofdstuk 5 – Waarom corrigeren zelden helpt

Veel ouders en leerkrachten corrigeren op concentratie:

• “Je was net zo goed bezig.”
• “Blijf even bij je werk.”
• “Niet zo wiebelen.”

Hoewel dit goedbedoeld is, vergroot het vaak de druk.

Het kind ervaart:

• falen
• onbegrip
• spanning

En spanning:

• verkleint de mentale ruimte
• vergroot de belasting
• maakt concentreren nóg lastiger

Zo ontstaat een vicieuze cirkel.

Hoofdstuk 6 – Stress, prikkels en concentratie

Concentratie is extra kwetsbaar bij kinderen die:

• gevoelig zijn voor prikkels
• snel spanning ervaren
• faalangstig zijn
• moeite hebben met voorspelbaarheid

Geluid, beweging, verwachtingen en tijdsdruk vragen allemaal iets van het brein.

Wanneer er te veel tegelijk binnenkomt, gaat concentratie als eerste verloren.

Dat verklaart waarom sommige kinderen:

• thuis beter functioneren dan op school
• vastlopen bij toetsen
• ‘dichtklappen’ terwijl ze het wel weten

Hoofdstuk 7 – Wanneer concentratie wél lukt

Een belangrijk inzicht voor ouders is dit:

kijk niet alleen naar wanneer het misgaat, maar juist naar wanneer het wél lukt.

Vaak zie je dat concentratie beter lukt:

• bij één taak tegelijk
• in een rustige omgeving
• met duidelijke, concrete opdrachten
• zonder tijdsdruk
• wanneer een kind zich veilig voelt

Dat zijn geen toevalligheden.

Dat zijn omstandigheden waarin het brein ontlast wordt.

Hoofdstuk 8 – Anders kijken naar concentratie

Wanneer je begrijpt hoe concentratie werkt, verschuift de vraag.

Van:

“Waarom kan mijn kind zich niet concentreren?”

Naar:

“Wat vraagt deze situatie van het brein van mijn kind?”

Die verschuiving opent ruimte voor:

• begrip
• aanpassing
• en groei

Niet door harder te sturen, maar door beter aan te sluiten.

Tot slot

Concentratieproblemen zijn zelden een teken van onwil, luiheid of desinteresse.

Ze zijn vaak een signaal dat het brein te veel tegelijk moet verwerken.

Door concentratie te zien als een gevolg van belasting, ontstaat rust.

Voor ouders.

Voor kinderen.

In de artikelen binnen deze categorie verdiepen we dit verder, onder andere in:

• concentratie en executieve functies
• concentratie en werkgeheugen
• concentratie en instructies
• concentratie en automatiseren

Zodat je stap voor stap beter begrijpt wat jouw kind nodig heeft om tot leren te komen.

Verder verdiepen?
In de mini-cursus Concentratie bij kinderen krijg je overzicht, uitleg en een praktische checklist om beter te begrijpen wat er bij jouw kind speelt.

Over de auteur
Ina Terra helpt ouders van kinderen bij wie leren niet vanzelf gaat.
Ze vertaalt kennis over ontwikkeling, brein en leren naar heldere uitleg voor thuis — zonder kinderen te forceren of in hokjes te plaatsen.